Rodzic może zauważyć, że dziecko często zgadza się na rzeczy, których tak naprawdę nie chce, pozwala innym decydować za siebie albo rezygnuje z własnego zdania, żeby nie stracić miejsca w grupie. Czasem pożycza coś mimo niechęci, innym razem robi to, co proponują rówieśnicy, choć wyraźnie czuje się z tym źle. Bywa też, że dopiero po powrocie do domu potrafi powiedzieć, że wcale nie chciało uczestniczyć w danej sytuacji.
Łatwo wtedy pomyśleć, że dziecko daje sobą manipulować. Warto jednak spojrzeć na ten problem szerzej. Uległość wobec rówieśników może mieć różne przyczyny: silną potrzebę akceptacji, lęk przed odrzuceniem, trudność z rozpoznawaniem własnych granic albo brak umiejętności odmowy w sytuacji nacisku. To nie musi oznaczać, że dziecko jest słabe czy naiwne. Często oznacza po prostu, że określone kompetencje społeczne nie są jeszcze wystarczająco rozwinięte.
Kiedy wpływ rówieśników staje się problemem?
Wpływ innych osób jest naturalną częścią relacji. Dzieci obserwują swoich rówieśników, przejmują pomysły, dostosowują się do grupy i uczą się funkcjonowania wśród innych. Nie każda sytuacja, w której dziecko zgadza się z kolegą, oznacza więc manipulację.
Niepokój może pojawić się wtedy, gdy dziecko regularnie rezygnuje z własnych potrzeb, komfortu albo bezpieczeństwa tylko dlatego, że obawia się reakcji innych. Może oddawać swoje rzeczy mimo niechęci, pozwalać innym stale decydować za siebie, wykonywać polecenia rówieśników mimo poczucia, że coś jest nie w porządku, albo robić coś ryzykownego tylko dlatego, że grupa tego oczekuje. Czasem nie protestuje, gdy ktoś narusza jego przestrzeń, przeprasza mimo braku winy albo bardzo szybko podporządkowuje się jednej dominującej osobie.
Szczególną uwagę warto zwrócić na sytuacje, w których dziecko po spotkaniach z rówieśnikami wraca napięte, rozdrażnione, smutne albo ma poczucie, że zrobiło coś wbrew sobie. Jeżeli podobny schemat powtarza się w różnych relacjach, warto przyjrzeć się temu szerzej.
Dlaczego dziecku może być trudno odmówić?
Bardzo zależy mu na akceptacji
Relacje z rówieśnikami mają dla dzieci i nastolatków ogromne znaczenie. Możliwość utraty miejsca w grupie może być odbierana jako realne zagrożenie. Dla dorosłego odmowa może wydawać się czymś prostym, natomiast dla dziecka może oznaczać ryzyko konfliktu, wyśmiania, odsunięcia od grupy albo samotności. Im większa potrzeba akceptacji, tym trudniej czasem postawić granicę.
Wie, czego nie chce, ale nie potrafi tego zakomunikować
Rozpoznanie własnej granicy i powiedzenie o niej drugiej osobie to dwie różne umiejętności. Dziecko może wiedzieć, że nie chce czegoś robić, ale pod wpływem chwili nie potrafić zareagować. Dopiero później pojawia się złość, dyskomfort albo poczucie wykorzystania. Samo mówienie, że powinno być bardziej asertywne, zwykle niewiele zmienia. Potrzebna jest możliwość przećwiczenia konkretnych sposobów reagowania.
Boi się konfliktu lub zbyt późno zauważa przekroczenie granicy
Niektóre dzieci bardzo źle tolerują różnicę zdań. Odmowa może im się kojarzyć z kłótnią, obrazą albo końcem relacji, dlatego uległość staje się sposobem na uniknięcie napięcia. Inne dopiero po czasie rozpoznają, że dana sytuacja była dla nich niekomfortowa. W takich przypadkach ważne jest rozwijanie nie tylko samej umiejętności odmowy, ale też zauważania własnych emocji, potrzeb i sygnałów ostrzegawczych.
Asertywność to coś więcej niż mówienie „nie”
Asertywność nie polega na tym, że dziecko zawsze stawia na swoim. Nie chodzi również o odrzucanie pomysłów innych albo reagowanie sztywno w każdej sytuacji. Znacznie ważniejsza jest umiejętność zachowania własnego zdania przy jednoczesnym szacunku wobec drugiej osoby.
Dziecko może odmówić, nie obrażając kolegi. Może nie zgodzić się na propozycję i jednocześnie pozostać w relacji. Może też zaakceptować fakt, że ktoś inny ma inne zdanie. To właśnie odróżnia asertywność od uległości i agresji.
Czego dziecko potrzebuje się nauczyć?
Jeśli dziecko daje sobą manipulować, samo polecenie, żeby było bardziej stanowcze, zwykle nie wystarczy. Potrzebne są konkretne kompetencje. Jedną z nich jest rozpoznawanie własnych granic i zauważanie, że coś jest nieprzyjemne, niezgodne z jego potrzebami albo po prostu nie chce tego robić. Drugą jest komunikowanie odmowy w sposób prosty i czytelny.
Równie ważne jest radzenie sobie z reakcją drugiej osoby. Rówieśnik może próbować przekonywać, wywierać presję albo wzbudzać poczucie winy. Dziecko potrzebuje więc nie tylko umieć odmówić, ale również wytrzymać napięcie związane z tym, że druga osoba może być niezadowolona. Kolejnymi kompetencjami są wycofanie się z sytuacji, która przekracza granice, oraz poproszenie o pomoc, gdy samodzielne poradzenie sobie jest zbyt trudne.
Dlaczego same rozmowy z rodzicem nie zawsze wystarczą?
Rodzic może bardzo dobrze wyjaśnić dziecku, czym są granice, dlaczego warto odmawiać i w jakich sytuacjach należy zachować ostrożność. Problem polega jednak na tym, że wiedza nie zawsze przekłada się na zachowanie. Dziecko może świetnie wiedzieć, jak powinno zareagować, a mimo to w realnej sytuacji ponownie się podporządkować.
Sytuacje społeczne są dynamiczne. Pojawia się presja, emocje, szybkie tempo rozmowy, obawa przed oceną i potrzeba natychmiastowej reakcji. Dlatego tak duże znaczenie ma ćwiczenie zachowania w praktyce. Metaanaliza programów treningu umiejętności społecznych dla dzieci i młodzieży wskazuje, że programy zawierające psychoedukację oraz aktywne rozwijanie konkretnych umiejętności wiązały się z większymi efektami w zakresie kompetencji interpersonalnych i emocjonalnych.
Jak takie umiejętności można rozwijać podczas TUS?
Trening Umiejętności Społecznych daje możliwość przełożenia rozmowy o granicach na praktyczne działanie. Podczas zajęć można pracować nad rozpoznawaniem sytuacji, w których pojawia się nacisk, zauważaniem własnego dyskomfortu, odmawianiem, wyrażaniem własnego zdania, reagowaniem na przekonywanie i presję, przyjmowaniem odmowy drugiej osoby, wychodzeniem z trudnej sytuacji oraz proszeniem o pomoc.
Dużą wartością TUS jest możliwość przećwiczenia tych umiejętności w bezpiecznych warunkach. Dziecko nie tylko dowiaduje się, co może zrobić, ale może sprawdzić różne sposoby reagowania, zobaczyć ich konsekwencje i stopniowo budować większą pewność w kontaktach z innymi. To szczególnie ważne u dzieci, które wiedzą, jak powinny zareagować, ale w prawdziwej sytuacji społecznej nie potrafią jeszcze zastosować tej wiedzy.
Jeśli trudność z odmawianiem jest częścią szerszych problemów społecznych, pomocne mogą być również artykuły Dziecko nie radzi sobie w grupie? TUS Łódź dla dzieci oraz Moje dziecko nie ma kolegów – kiedy warto rozważyć TUS?.
Czy każde dziecko, które ulega rówieśnikom, potrzebuje TUS?
Nie. Czasami trudność dotyczy jednej konkretnej relacji albo określonego etapu rozwojowego. W innych przypadkach można zauważyć szerszy schemat funkcjonowania. Warto przyjrzeć się sytuacji bliżej, jeśli dziecko bardzo silnie boi się utraty znajomości, robi wiele rzeczy wyłącznie po to, żeby zostać zaakceptowane, rzadko wyraża własne potrzeby, automatycznie zgadza się z innymi albo regularnie pozwala innym przekraczać swoje granice.
Znaczenie ma również to, czy podobne trudności pojawiają się w różnych grupach i relacjach. Jeżeli oprócz problemu z odmawianiem dziecko ma trudność z dołączaniem do grupy, utrzymywaniem relacji, rozwiązywaniem konfliktów albo radzeniem sobie z odrzuceniem, warto spojrzeć szerzej na jego funkcjonowanie społeczne.
Kiedy potrzebna jest reakcja dorosłych?
Rozwijanie asertywności nie oznacza przerzucania na dziecko odpowiedzialności za każdą trudną sytuację. Jeżeli pojawiają się groźby, przemoc, szantażowanie, regularne upokarzanie, wymuszanie pieniędzy lub rzeczy, nakłanianie do niebezpiecznych zachowań albo długotrwałe nękanie, potrzebna jest reakcja dorosłych.
W takich sytuacjach nie wystarczy oczekiwać, że dziecko samo postawi granicę. Trening kompetencji społecznych może być formą wsparcia, ale nie zastępuje działań, które mają zapewnić dziecku bezpieczeństwo.
Dziecko daje sobą manipulować - kiedy warto rozważyć TUS?
Jeżeli widzisz, że dziecko regularnie podporządkowuje się innym, bardzo trudno jest mu odmówić albo często zgadza się na coś wbrew sobie, warto sprawdzić, czy problem nie dotyczy szerszych kompetencji społecznych. Dziecko, które daje sobą manipulować, może potrzebować wsparcia nie tylko w samym odmawianiu, ale także w rozpoznawaniu granic, reakcji na presję, wyrażaniu własnego zdania i radzeniu sobie z możliwością odrzucenia.
Trening Umiejętności Społecznych może być jedną z form takiego wsparcia, szczególnie gdy trudność pojawia się w wielu relacjach i sytuacjach grupowych. W Pedagog Łódź przed dołączeniem dziecka do grupy odbywa się konsultacja, która pozwala lepiej poznać jego potrzeby i ocenić, czy zajęcia grupowe będą odpowiednią formą pracy. Więcej o samych zajęciach i ich możliwych efektach przeczytasz również w artykule Czy TUS działa? Jak rozpoznać postępy dziecka i czego oczekiwać po zajęciach?.
Źródła
- de Mooij, B., Fekkes, M., Scholte, R. H. J., Overbeek, G. J. (2020). Effective Components of Social Skills Training Programs for Children and Adolescents in Nonclinical Samples: A Multilevel Meta-analysis. Clinical Child and Family Psychology Review, 23(2), 250-264. DOI: 10.1007/s10567-019-00308-x.
- Nichols, T. R., Graber, J. A., Brooks-Gunn, J., Botvin, G. J. (2006). Ways to say no: refusal skill strategies among urban adolescents. American Journal of Health Behavior, 30(3), 227-236. DOI: 10.5555/ajhb.2006.30.3.227.