Twoje dziecko łatwo się złości, ma trudności z przegrywaniem, reaguje impulsywnie na zaczepki rówieśników albo nie potrafi odnaleźć się w grupie? Być może zastanawiasz się nad zapisaniem go na Trening Umiejętności Społecznych, ale pojawia się pytanie: czy TUS działa i jakich rezultatów można oczekiwać?
Wyobraź sobie dziecko, które w odpowiedzi na przegraną zwykle krzyczało lub rzucało przedmiotami. Podczas zajęć uczy się zauważać narastającą złość, powiedzieć o niej i wybrać bezpieczniejszą reakcję. Taka zmiana jest możliwym celem pracy, a nie obietnicą natychmiastowego efektu.
Celem TUS nie jest wyeliminowanie trudnych emocji. Chodzi o rozwijanie umiejętności, które pomagają lepiej rozumieć siebie, budować relacje i wybierać sposób reagowania.
Co dziecko może zyskać dzięki TUS?
Na treningu dzieci uczą się przez doświadczenie: gry, ćwiczenia komunikacyjne, scenki społeczne, wspólne zadania i rozmowę o codziennych sytuacjach. W zależności od potrzeb uczestnika pracujemy nad rozpoznawaniem emocji, wyrażaniem frustracji bez krzywdzenia innych, stawianiem granic, radzeniem sobie z przegraną i rozwiązywaniem konfliktów.
Cel powinien być konkretny i możliwy do zaobserwowania. Sam udział w zajęciach nie jest jeszcze miarą postępu.
Jak wygląda praca na zajęciach? Dwa hipotetyczne przykłady
Poniższe sytuacje są hipotetyczne. Pokazują możliwy przebieg ćwiczeń; prowadzący dobiera je do potrzeb i możliwości konkretnego dziecka.
Złość po przegranej: od krzyku do wyboru reakcji
Dziewięcioletni chłopiec przegrywa w grze. Zwykle reaguje krzykiem, obraża innych, czasem rzuca przedmiotami. Podczas zajęć prowadzący pomaga mu zauważyć moment, w którym pojawia się frustracja. Gdy dziecko jest gotowe do rozmowy, może zapytać: „Widzę, że przegrana cię zdenerwowała. Co czujesz teraz w ciele?”. Chłopiec może rozpoznać zaciśnięte dłonie, napięcie lub szybszy oddech.
Następnie ćwiczy inne odpowiedzi: „Jestem zły, bo chciałem wygrać”, prośbę o chwilę przerwy, propozycję rewanżu albo decyzję, że spróbuje ponownie innym razem. Może też odejść na moment od stolika i wrócić do gry, gdy będzie gotowy. Rewanż nie musi się odbyć od razu; istotne jest, że dziecko znajduje sposób na wyrażenie emocji bez obrażania innych i rzucania przedmiotami.
Złość jest naturalna, ale nie każda reakcja na nią jest bezpieczna. Nie prowokujemy celowo silnej frustracji. Jeśli emocje są zbyt intensywne, najpierw dbamy o bezpieczeństwo i pomagamy dziecku odzyskać równowagę. Do omówienia sytuacji wracamy później.
Więcej o tym problemie piszemy w artykule dziecko nie radzi sobie z przegraną.
Zaczepki w szkole: dziecko odkrywa, że ma wybór
Drugie dziecko na obraźliwe komentarze rówieśnika reaguje niemal odruchowo popychaniem lub uderzeniem. W bezpiecznej scence społecznej uczestnicy rozważają, co można zrobić między usłyszeniem zaczepki a odpowiedzią.
Dziecko ćwiczy krótkie, stanowcze zdania: „Nie mów tak do mnie” lub „Nie dotykaj mnie”. Może odejść do bezpiecznego miejsca, nie podejmować dyskusji przy pojedynczej prowokacji albo zwrócić się do nauczyciela. Pomaga też wcześniej przećwiczony sposób na zatrzymanie impulsywnej reakcji. Nie chodzi o to, by w każdej sytuacji wykonać wszystkie kroki, lecz by mieć kilka dostępnych możliwości.
Ignorowanie pojedynczej zaczepki nie jest uniwersalną odpowiedzią na przemoc lub powtarzające się nękanie. W takich sytuacjach potrzebna jest interwencja dorosłych. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo nie spoczywa wyłącznie na dziecku, które doświadcza przemocy.
Jak rozpoznać pierwsze postępy dziecka na TUS?
Zmiana zwykle rozwija się etapami. Początkowo dziecko rozpoznaje emocję dopiero po zdarzeniu. Później zauważa ją wcześniej, potrafi o niej powiedzieć i próbuje wykorzystać poznany sposób reakcji. Z czasem może robić to samodzielnie również poza gabinetem.
Warto obserwować, czy dziecko częściej nazywa emocje, komunikuje potrzeby, prosi o pomoc, podejmuje próbę innej reakcji oraz wykorzystuje umiejętności w domu i w szkole. Liczy się także częstotliwość i nasilenie trudnych reakcji. Jeden gorszy dzień nie przekreśla postępu.
Co wpływa na skuteczność zajęć i kiedy widać efekty?
Znaczenie mają indywidualne cele, dobór grupy, metody pracy i atmosfera bezpieczeństwa. Współpraca z rodzicami pomaga dziecku korzystać z nowych umiejętności w codziennych sytuacjach, bez zamieniania każdego zdarzenia w ćwiczenie.
Nie ma jednej liczby spotkań, po której każde dziecko osiąga ten sam rezultat. Poznanie sposobu reakcji podczas spokojnej scenki i zastosowanie go na szkolnym korytarzu to różne etapy. Dlatego postępy warto omawiać z prowadzącym i obserwować także poza zajęciami.
Czy skuteczność TUS jest potwierdzona badaniami?
Wyniki badań zależą od programu, grupy uczestników oraz sposobu pomiaru. Metaanaliza Gates, Kang i Lernera z 2017 roku dotycząca grupowych interwencji dla młodych osób w spektrum autyzmu wykazała średnio korzystne efekty, lecz oceny różniły się zależnie od informatora; w ocenach nauczycieli nie stwierdzono istotnej statystycznie poprawy. Przegląd Cochrane z 2019 roku dotyczący dzieci i młodzieży z ADHD uznał dowody za zbyt słabe, by jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć korzyści.
Te wyniki odnoszą się do badanych programów i grup, a nie automatycznie do każdych zajęć o nazwie TUS. Pokazują, dlaczego warto sprawdzać nie tylko, czego dziecko uczy się w sali, ale także czy korzysta z tego w życiu codziennym.
Kiedy ponownie przyjrzeć się celom treningu?
Jeżeli postępy odbiegają od ustalonych celów, zajęcia powodują znaczny dyskomfort lub pojawiają się nowe trudności, warto omówić to z prowadzącym. Można wtedy zmodyfikować cele, metody lub dobrać dodatkowe wsparcie. Przy nasilonych zachowaniach zagrażających bezpieczeństwu sam trening grupowy może być niewystarczający.
TUS dla dzieci w Łodzi
W Pedagog Łódź prowadzimy zajęcia w kameralnych grupach do czterech osób. Przed dołączeniem dziecka umawiamy konsultację pedagogiczną, aby poznać jego potrzeby i dobrać grupę. Poznaj ofertę Treningu Umiejętności Społecznych w Łodzi.
Jeśli zastanawiasz się, czy te zajęcia będą odpowiednie dla Twojego dziecka, opisz krótko jego sytuację w formularzu poniżej. Samo wysłanie zapytania nie zobowiązuje do udziału.
Najczęściej zadawane pytania
Przesuń karty w bok lub użyj odnośników, aby zobaczyć kolejne pytanie.
Czy TUS pomaga każdemu dziecku?
Potrzeby dzieci są różne. Podczas konsultacji można ocenić, czy trening w konkretnej grupie odpowiada celom i możliwościom dziecka.
Czy dziecko musi mieć diagnozę?
Nie. Ważne jest rozpoznanie potrzeb dziecka i odpowiedni dobór grupy.
Czy efekty TUS utrzymują się po zakończeniu zajęć?
Zależy to m.in. od rodzaju wypracowanych umiejętności i możliwości korzystania z nich w domu, szkole i relacjach rówieśniczych.
Źródła naukowe
- Gates, J. A., Kang, E., Lerner, M. D. (2017). Efficacy of group social skills interventions for youth with autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 52, 164–181.
- Storebø, O. J. i wsp. (2019). Social skills training for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children aged 5 to 18 years. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD008223.