Mapy myśli w nauce mogą być pomocne wtedy, gdy uczeń czyta kilka stron podręcznika, podkreśla najważniejsze informacje, zapisuje kolejne zdania w zeszycie, a później nadal ma trudność z odpowiedzią na proste pytanie: co z tego materiału jest właściwie najważniejsze?
W takiej sytuacji pomocna może być mapa myśli. Nie jako kolorowa ozdoba zeszytu ani metoda, która sama w sobie sprawi, że dziecko wszystko zapamięta. Mapa myśli jest przede wszystkim sposobem porządkowania informacji, zauważania zależności i skracania rozbudowanego materiału do najważniejszych pojęć.
Dobrze przygotowana może być przydatna podczas nauki biologii, historii, geografii, języka polskiego, języków obcych, a także podczas planowania wypowiedzi, prezentacji czy większego projektu.
Najważniejszy jest jednak nie sam rysunek, ale to, co dziecko robi z informacją podczas tworzenia mapy.
Co to jest mapa myśli?
Mapa myśli jest graficznym sposobem przedstawienia informacji.
W centrum znajduje się główny temat, a od niego odchodzą kolejne gałęzie związane z najważniejszymi zagadnieniami. Następnie każdą z głównych gałęzi można rozwijać o bardziej szczegółowe informacje.
Jeżeli uczeń przygotowuje mapę dotyczącą fotosyntezy, w centrum może zapisać słowo „Fotosynteza”, a główne gałęzie mogą prowadzić do takich zagadnień jak:
- czego roślina potrzebuje do fotosyntezy,
- gdzie zachodzi ten proces,
- co w jego wyniku powstaje,
- jaka jest rola chlorofilu,
- dlaczego fotosynteza jest ważna.
Dopiero od tych głównych kategorii odchodzą informacje bardziej szczegółowe.
Dzięki temu zamiast długiej notatki uczeń widzi strukturę całego zagadnienia.
Nie oznacza to jednak, że każda notatka powinna wyglądać w ten sposób. Mapa myśli jest jednym z narzędzi do nauki i nie w każdym przypadku będzie najlepszym wyborem.
Jak zrobić mapę myśli krok po kroku?
1. Zacznij od jednego konkretnego tematu
W centrum kartki zapisz temat, którego dotyczy mapa.
Lepiej wybrać konkretny zakres, np. „Układ oddechowy” niż bardzo szeroki: „Biologia”.
Im dokładniej określony temat, tym łatwiej zdecydować, jakie informacje rzeczywiście powinny znaleźć się na mapie.
2. Wybierz kilka głównych zagadnień
Zanim uczeń zacznie tworzyć gałęzie, powinien zastanowić się: Jak można podzielić ten materiał na kilka najważniejszych części?
To bardzo ważny etap, ponieważ wymaga już pierwszego przetworzenia informacji.
Przykładowo mapa dotycząca lektury może zostać podzielona na:
- bohaterów,
- miejsce i czas wydarzeń,
- najważniejsze wydarzenia,
- problematykę,
- motywy,
- informacje o autorze.
Nie chodzi o przepisanie spisu treści. Uczeń sam powinien spróbować znaleźć logiczny sposób uporządkowania materiału.
3. Zapisuj hasła zamiast całych zdań
Jednym z częstszych błędów jest zamienienie mapy myśli w zwykłą notatkę rozłożoną na gałęziach.
Jeżeli każda gałąź zawiera kilka pełnych zdań, mapa szybko staje się mało czytelna.
Lepiej stosować:
- pojedyncze słowa,
- krótkie hasła,
- daty,
- nazwiska,
- symbole,
- proste rysunki,
- krótkie definicje, jeśli są naprawdę potrzebne.
Samo skracanie informacji jest częścią nauki. Żeby zamienić akapit z podręcznika na dwa lub trzy słowa kluczowe, dziecko najpierw musi zdecydować, co jest w nim najważniejsze.
4. Rozwijaj informacje od ogółu do szczegółu
Główne gałęzie powinny prowadzić do kolejnych poziomów informacji.
Przykładowo:
II wojna światowa
→ przyczyny
→ polityczne
→ gospodarcze
→ terytorialne
Dzięki temu uczeń może zobaczyć nie tylko pojedyncze fakty, ale również ich wzajemne powiązania.
5. Kolor i rysunki stosuj wtedy, gdy coś znaczą
Mapa nie musi być dziełem plastycznym.
Kolory mogą pomagać odróżnić poszczególne kategorie, a prosty rysunek może ułatwiać przypomnienie konkretnej informacji. Nie ma jednak potrzeby ozdabiania każdego fragmentu.
Jeżeli przygotowanie estetycznej mapy zajmuje godzinę, a większość tego czasu dziecko spędza na dobieraniu kolorów i poprawianiu liter, warto zastanowić się, czy narzędzie nadal służy nauce.
Mapa ma przede wszystkim pomagać myśleć i porządkować materiał.
6. Po wykonaniu mapy wykorzystaj ją do aktywnej powtórki
Samo stworzenie mapy to dopiero początek.
Można zasłonić część gałęzi i spróbować przypomnieć sobie, co się na nich znajdowało. Można opowiedzieć cały temat, patrząc jedynie na główne hasła. Można również odłożyć mapę i spróbować odtworzyć jej strukturę z pamięci.
Dzięki temu mapa przestaje być tylko notatką i zaczyna służyć do aktywnego przypominania materiału.
Kiedy mapa myśli może być szczególnie przydatna?
Mapy myśli w nauce sprawdzają się szczególnie dobrze wtedy, gdy materiał zawiera wiele informacji, które można podzielić na kategorie albo pokazać zależności między nimi.
Nie musi jednak zastępować innych sposobów robienia notatek. Czasem znacznie lepsza będzie tabela, oś czasu, lista pytań albo kilka krótkich punktów. Warto dobierać sposób pracy do rodzaju materiału.
Mapy myśli w szkole podstawowej
U młodszych uczniów warto zaczynać od prostych map.
Nie potrzebują kilkunastu rozbudowanych gałęzi. Początkowo wystarczą trzy lub cztery główne kategorie oraz niewielka liczba informacji.
Można zacząć od tematów, które dziecko dobrze zna, np. pór roku, zwierząt, bohaterów przeczytanej książki, części mowy, kontynentów albo zasad ortograficznych.
Dzięki temu uczeń może skoncentrować się na samym sposobie organizowania informacji, zamiast jednocześnie próbować zrozumieć trudny materiał.
Z czasem mapy mogą stawać się bardziej rozbudowane.
Mapy myśli w szkole średniej
W starszych klasach ilość materiału rośnie, dlatego mapy myśli w nauce mogą pomagać w selekcjonowaniu i porządkowaniu informacji.
Uczeń nie powinien próbować zapamiętać każdego zdania z podręcznika.
Mapa myśli może pomóc odpowiedzieć na pytania:
- Co muszę zapamiętać?
- Co jest kategorią nadrzędną?
- Które informacje są szczegółami?
- Jak poszczególne zagadnienia się ze sobą łączą?
- Czego jeszcze nie rozumiem?
To właśnie te decyzje są często ważniejsze niż samo wykonanie mapy.
Mapa może również pomóc przy większych partiach materiału. Zamiast tworzyć jedną ogromną strukturę obejmującą cały dział, czasem lepiej przygotować kilka mniejszych map, a następnie połączyć je podczas powtórki.
Mapy myśli na studiach
Mapy myśli nie są narzędziem przeznaczonym wyłącznie dla dzieci.
Na studiach mogą pomagać między innymi podczas porządkowania dużej liczby pojęć, przygotowania do egzaminu, planowania pracy pisemnej, porównywania teorii lub stanowisk, przygotowania prezentacji oraz organizowania materiału z kilku źródeł.
W przypadku rozbudowanych zagadnień szczególnie ważna staje się umiejętność określenia hierarchii informacji. Student nie tylko zapisuje kolejne wiadomości, ale decyduje, które pojęcia są nadrzędne i jakie zależności między nimi występują.
Dobrym uzupełnieniem tej części może być materiał Open University dotyczący wykorzystania map myśli podczas nauki.
Czy mapy myśli rzeczywiście pomagają w nauce?
Mapy myśli w nauce mogą być pomocnym narzędziem, ale nie działają automatycznie tylko dlatego, że uczeń przeniósł informacje na kolorowe gałęzie.
Znaczna część jej wartości wynika z tego, co trzeba zrobić podczas jej przygotowywania.
Uczeń musi przeczytać materiał, zdecydować, co jest najważniejsze, znaleźć związki między informacjami, pogrupować je, nazwać poszczególne kategorie i skrócić dłuższe treści do najważniejszych haseł.
To wymaga znacznie aktywniejszej pracy niż samo kilkukrotne przeczytanie tekstu.
Mapa może później służyć również jako narzędzie do powtórek. Uczeń może próbować rozwijać zapisane hasła własnymi słowami, odpowiadać na pytania albo odtwarzać kolejne części mapy z pamięci.
Nie oznacza to jednak, że każdemu dziecku i przy każdym materiale mapa myśli będzie pomagała w takim samym stopniu.
Najczęstsze błędy podczas tworzenia map myśli
Przepisywanie całych akapitów
Mapa traci swoją funkcję, jeśli uczeń przenosi na nią niemal cały tekst z podręcznika.
Najpierw powinien zrozumieć materiał, a następnie wybrać informacje, które rzeczywiście warto zapisać.
Tworzenie mapy bez zrozumienia materiału
Można bardzo starannie przepisać słowa na kolorowe gałęzie i nadal nie rozumieć zagadnienia.
Dlatego podczas pracy warto zadawać sobie pytania: Dlaczego ta informacja jest ważna? Z czym się łączy? Do jakiej kategorii należy?
Nadmierne skupienie na wyglądzie
Mapa może być kolorowa i estetyczna, ale nie musi.
Jeśli dziecko unika map myśli, ponieważ uważa, że „nie potrafi ładnie rysować”, warto wyraźnie powiedzieć: ładne rysowanie nie jest warunkiem korzystania z map myśli.
Symbole mogą być bardzo proste. Kolor również powinien przede wszystkim pomagać w organizowaniu informacji.
Kopiowanie gotowej mapy
Cudza mapa może pomóc zobaczyć przykład, ale jej przepisanie nie wymaga takiego samego przetwarzania informacji jak samodzielne przygotowanie struktury.
Duża część pracy odbywa się właśnie wtedy, gdy uczeń sam musi zdecydować, co jest najważniejsze, które informacje należą do jednej grupy, co powinno znaleźć się wyżej, a co jest szczegółem.
Dlatego gotowa mapa może być inspiracją, ale nie zawsze powinna zastępować samodzielne wykonanie własnej.
Odkładanie mapy po jej wykonaniu
Mapa może służyć do kolejnych powtórek.
Można wykorzystać ją do odpowiadania na pytania, opowiadania materiału własnymi słowami albo odtwarzania informacji bez zaglądania do podręcznika.
Jeśli uczeń spędzi dużo czasu na stworzeniu mapy, a później nigdy już do niej nie wróci, nie wykorzystuje pełnych możliwości tego narzędzia.
Czy każdy uczeń powinien korzystać z map myśli?
Nie.
Nie ma jednej techniki uczenia się odpowiedniej dla każdego dziecka, każdego przedmiotu i każdego rodzaju materiału.
Jeden uczeń bardzo dobrze odnajdzie się w przestrzennej organizacji informacji. Inny będzie wolał tabelę, krótką listę pytań, fiszki albo zwykłą, dobrze uporządkowaną notatkę.
Znaczenie ma również rodzaj materiału.
Mapa świetnie nadaje się do pokazania zależności między pojęciami, ale niekoniecznie będzie najlepszym sposobem zapisania każdego wzoru matematycznego, chronologicznego przebiegu wydarzeń czy zestawu słówek do nauki.
Dlatego ważniejsze od pytania „Czy mapy myśli są skuteczne?” jest pytanie: „Czy mapa myśli jest dobrym narzędziem do tego konkretnego materiału i dla tego ucznia?”
Umiejętność uczenia się polega między innymi na świadomym wybieraniu narzędzia odpowiedniego do zadania.
Mapy myśli w nauce jako jedna z technik uczenia się
Mapy myśli w nauce nie powinny funkcjonować w oderwaniu od pozostałych strategii.
Uczeń najpierw musi przeczytać i zrozumieć materiał, wybrać informacje, uporządkować je, a później wracać do nich podczas powtórek.
Dlatego mapy myśli łączą się z takimi umiejętnościami jak aktywne czytanie, selekcjonowanie informacji, robienie funkcjonalnych notatek, planowanie nauki, techniki pamięciowe, aktywne powtarzanie i koncentracja.
Jeżeli problemem nie jest brak wiedzy, ale przede wszystkim trudność z organizacją własnej nauki, warto przeczytać również artykuł „Jak pomóc dziecku się uczyć? Praktyczne wskazówki dla rodziców”.
Z kolei wtedy, gdy podczas pracy dziecko bardzo szybko się rozprasza, przydatny może być tekst „Jak wspierać koncentrację dziecka?”.
Jak uczymy korzystania z map myśli podczas Treningu Technik Uczenia się?
Na Treningu Technik Uczenia się mapa myśli jest jednym z narzędzi, a nie celem samym w sobie.
Uczniowie ćwiczą najpierw wybieranie najważniejszych informacji, następnie ich skracanie i porządkowanie, a dopiero później tworzenie funkcjonalnej notatki.
Zależy mi na tym, aby uczeń nie wyszedł z zajęć wyłącznie z wiedzą, jak wygląda mapa myśli. Powinien przede wszystkim rozumieć:
- kiedy warto z niej skorzystać,
- kiedy lepiej wybrać inną metodę,
- jak wybrać informacje,
- jak uporządkować większy materiał,
- jak wykorzystać gotową mapę podczas powtórki.
Mapy myśli są tylko jednym z elementów pracy nad bardziej samodzielną nauką. Podczas zajęć uczniowie poznają także sposoby planowania nauki, przygotowywania się do sprawdzianów, pracy z tekstem, koncentracji, zapamiętywania oraz organizowania powtórek.
Jeśli Twoje dziecko długo siedzi nad książkami, nie wie, jak wybierać najważniejsze informacje albo ma trudność z przygotowywaniem przydatnych notatek, sprawdź Trening Technik Uczenia się w Łodzi.
Możesz również zobaczyć pełny program Treningu Technik Uczenia się i sprawdzić, jakie umiejętności są rozwijane podczas kolejnych spotkań.